Έλεγχοι Κεφαλαίων / Κεφαλαιακοί Περιορισμοί (capital controls)

Έλεγχοι κεφαλαίων / κεφαλαιακοί περιορισμοί (capital controls) είναι ένα οικονομικό μέτρο που λαμβάνεται από την κυβέρνηση ή την κεντρική τράπεζα μιας χώρας, με σκοπό να περιορίσει τις εισροές και εκροές κεφαλαίων μέσα, από και προς την εγχώρια οικονομία όπως αυτές καταγράφονται στους εθνικούς λογαριασμούς.

Επίσης ο έλεγχος κεφαλαίων σαν κυβερνητική πολιτική μπορεί να περιορίσει τη δυνατότητα των κατοίκων μιας χώρας στην απόκτηση ξένων περιουσιακών στοιχείων (εκροή εγχώριων κεφαλαίων ) και/ή τον περιορισμό αλλοδαπών για την αγορά εγχώριων περιουσιακών στοιχείων (εισροή ξένων κεφαλαίων).

Μέτρα capital controls
Ορισμένα από τα μέτρα περιορισμού κεφαλαίων μπορεί να είναι:

  • Αυξημένοι φόροι επί των συναλλαγών (transaction taxes)
  • Όρια αναλήψεων στα ΑΤΜ
  • Περιορισμένη πρόσβαση στους τραπεζικούς λογαριασμούς ιδιωτών και επιχειρήσεων
  • Έλεγχος του ύψους εξαγωγών και εισαγωγών
  • Οι προθεσμιακές καταθέσεις διαρκούν υποχρεωτικά μέχρι την ημερομηνία λήξης τους και δεν μπορούν να σπάσουν νωρίτερα (απαγόρευση πρόωρων αναλήψεων)
  • Οι επιταγές πάνω από ένα συγκεκριμένο χρηματικό ποσό δεν εξαργυρώνονται, παρόλο που οι καταθέσεις τραπεζικών επιταγών επιτρέπονται
  • Οι μεταφορές κεφαλαίων εκτός χώρας περιορίζονται ή απαγορεύονται
  • Περιορισμένη χρήση πιστωτικών/χρεωστικών καρτών εντός της χώρας, και όριο στις συναλλαγές εκτός χώρας
  • Έλεγχος των συναλλαγματικών ισοτιμιών (περιορισμός της αγοράς και της πώλησης του εθνικού νομίσματος με βάση  το επιτόκιο της αγοράς (επιτόκιο αναφοράς),
  • Θέσπιση ανώτατων ορίων στη  διεθνή πώληση ή αγορά διαφόρωνχρηματοοικονομικών περιουσιακών στοιχείων

       Παράδειγμα:
       Η Ισλανδία μετά το 2008 επέβαλε αυστηρούς ελέγχους στη διακίνηση κεφαλαίων εκτός χώρας, γεγονός που οδήγησε στον περιορισμό των ξένων επενδύσεων προς την χώρα, καθώς ενδεχόμενα εταιρικά κέρδη θα έπρεπε υποχρεωτικά να παραμείνουν εκεί.

Τα μέτρα αυτά μπορούν να εφαρμοστούν είτε στο σύνολο της οικονομίας, είτε σε συγκεκριμένους τομείς (πχ χρηματοπιστωτικός τομέας), είτε για συγκεκριμένους κλάδους (πχ στρατηγικής σημασίας βιομηχανίες).

Μπορούν επίσης να εφαρμόζονται είτε στο σύνολο των διακινούμενων κεφαλαίων, είτε να διαφοροποιηθούν ανά είδος (δάνεια / επενδύσεις / Ιδία κεφάλαια (equity)) ή τη διάρκεια της ροής (άμεσες ροές / βραχυπρόθεσμες / μεσοπρόθεσμες / μακροπρόθεσμες).

Οι κεφαλαιακοί έλεγχοι μπορούν να επηρεάσουν σε μεγάλο βαθμό τις οικονομικές δραστηριότητες μιας χώρας και αφορούν διάφορες κατηγορίες περιουσιακών στοιχείων όπως τιςμετοχές, τα ομόλογα, τις συναλλαγές σε συνάλλαγμα, τους δασμούς των εισαγόμενων προϊόντωνκαι το ύψος των εξαγωγών.

Κεφαλαιακοί έλεγχοι και τράπεζες

Λόγω της ύπαρξης του τραπεζικού πολλαπλασιαστή και του τρόπου δημιουργίας χρήματος από τις τράπεζες, τα κεφάλαια που έχουν ανα πάσα στιγμή διαθέσιμα προς ανάληψη είναι πολύ λιγότερα από τα κατατεθειμένα κεφάλαια των πελατών τους, καθιστώντας τις τράπεζες ευάλωτες σε ένα κύμα μαζικών αναλήψεων.

Σε συνηθισμένες περιόδους, οι καταθέτες συμπεριφέρονται αρκετά προβλέψιμα καθώς μόνο μια μικρή μειοψηφία προχωράει καθημερινά σε αναλήψεις σημαντικών χρηματικών ποσών. Αντιθέτως, σε περιπτώσεις πανικού οι τράπεζες δεν μπορούν να ανταποκριθούν στον όγκο των αναλήψεων με αποτέλεσμα να κρίνεται απαραίτητος ο περιορισμός διακίνησης κεφαλαίων ώστε να προστατευθεί το τραπεζικό και το χρηματοπιστωτικό σύστημα από μαζικά bank runs.

Επιπλέον, λόγω του ότι το bank run αποτελεί γεγονός συστημικού κινδύνου, ακόμα και φερέγγυες τράπεζες που έχουν προχωρήσει σε συνετές επενδύσεις και δεν έχουν προσφέρει ριψοκίνδυνα δάνεια, κινδυνεύουν από κατάρρευση.

Εάν μια τράπεζα θεωρείται φερέγγυα, δηλαδή έχει υψηλή πιστοληπτική ικανότητα όπως την κρίνουν οι οίκοι αξιολόγησης, σε περιόδους κρίσης η κεντρική τράπεζα μπορεί να προχωρήσει σε έκτακτη χορήγηση δανείων για την παροχή της απαιτούμενης ρευστότητας μέχρι να ομαλοποιηθεί η κατάσταση στις χρηματαγορές.

Αν αντιθέτως μια τράπεζα δεν θεωρείται φερέγγυα καθώς έχει προχωρήσει σε υπέρμετρο δανεισμό, όπως πχ η Lehman Brothers το 2008, η κεντρική τράπεζα της χώρας μπορεί να κρίνει ότι η χορήγηση ρευστότητας κρίνεται ασύμφορη και ριψοκίνδυνη, οπότε θα αφήσει την τράπεζα να πτωχεύσει.

Τότε είναι που επιβάλλονται οι έλεγχοι κεφαλαίων προκειμένου να αποφευχθεί η ντόμινο κατάρρευση των αγορών.

Πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα των κεφαλαιακών περιορισμών

Οι κεφαλαιακοί έλεγχοι αποτελούν διαρκές αντικείμενο συζήτησης μεταξύ των οικονομολόγων. Ορισμένοι ισχυρίζονται ότι οι περιορισμοί κεφαλαίου περιορίζουν την οικονομική ανάπτυξη και την αποτελεσματικότητα της αγοράς, ενώ άλλοι θεωρούν ότι αποτελούν ένα μέτρο ασφάλειας για την οικονομία.

Γενικά, οι μεγαλύτερες οικονομίες παγκοσμίως ακολουθούν μια φιλελεύθερη πολιτική ελέγχου του κεφαλαίου, αλλά ταυτόχρονα έχουν λάβει μέτρα πρόληψης κατά της μαζικής εξόδου κεφαλαίων (εκροών) σε περίπτωση ξεσπάσματος χρηματοπιστωτικής κρίσης ή μαζικής κερδοσκοπικής επίθεση στο εγχώριο νόμισμα.

Επιχειρήματα κατά των capital controls

  • Τα κεφάλαια μπορούν να διακινηθούν ελεύθερα προς τους πιο παραγωγικούς τομείς μιας οικονομίας, συμβάλλοντας στην οικονομική ανάπτυξη μιας χώρας ή ενός κλάδου
  • Επωφελούνται οι αναπτυσσόμενες οικονομίες από την εισροή ξένων επενδύσεων
  • Σε περιόδους ύφεσης τα κράτη έχουν τη δυνατότητα να αντλήσουν κεφάλαια από τις αγορές του εξωτερικού
  • Επιτρέπει σε αποταμιευτές και δανειολήπτες να κάνουν αποτελεσματικότερη διαχείριση των κεφαλαίων τους

Επιχειρήματα υπέρ των capital controls

  • Οι κεφαλαιακοί έλεγχοι αν αποτελούν κομμάτι μιας συντεταγμένης οικονομικής πολιτικής μπορούν να μειώσουν τον κίνδυνο των χρηματοπιστωτικών κρίσεων και να μετριάσουν τις εξωτερικές αντιοικονομίες.
  • Οι κεφαλαιακοί έλεγχοι που περιορίζουν την κατοχή ξένων περιουσιακών στοιχείων από μόνιμους κατοίκους μιας χώρας, διασφαλίζουν ότι τα εγχώρια κεφάλαια διατίθενται φθηνότερα από ότι αν οι κάτοικοι είχαν τη δυνατότητα επενδύσεων στο εξωτερικό.Οι εγχώριες επιχειρήσεις και η κυβέρνηση έχουν δηλαδή πρόσβαση σε φθηνά δάνεια από το εσωτερικό της χώρας.
  • Ορισμένοι οικονομολόγοι έχουν υποστηρίξει ότι μεγάλες ανεξέλεγκτες εισροές κεφαλαίων μπορούν να αποτελέσουν τροχοπέδη για την οικονομική ευημερία μιας χώρας.
        Η απότομη εισροή κεφαλαίων προκαλεί μη βιώσιμους ρυθμούς οικονομικής ανάπτυξης καθώς αυτοί επιταχύνονται σε υπερβολικό βαθμό προκαλώντας με τη σειρά τους  ανατίμηση του νομίσματος και αύξηση του πληθωρισμού. Αποτέλεσμα, όταν τα κεφάλαια  αυτά (εγχώρια και ξένα) αποχωρήσουν από τη χώρα, είτε υπό το φόβο επερχόμενης κρίσης, είτε λόγω καλύτερων εναλλακτικών επενδύσεων που παρουσιάστηκαν, η χώρα να βυθίζεται σε βαθιά ύφεση. Το πρόβλημα γίνεται ακόμα εντονότερο στις αναπτυσσόμενες οικονομίες. Καθώς οι εισροές ξένων κεφαλαίων μετατρέπονται σε δάνεια εκφρασμένο σε ξένο νόμισμα, σε περίπτωση υποτίμησης του εγχώριου νομίσματος -πχ έξοδος ή μείωση του ύψους των ξένων κεφαλαίων- οι δόσεις για την αποπληρωμή των χρεών γίνονται υπερβολικά ακριβές, με αποτέλεσμα την ύφεση της οικονομίας.

Capital controls και παγκοσμιοποίηση

Η παγκοσμιοποίηση και η ενοποίηση των χρηματοπιστωτικών αγορών συνέβαλαν σε μια χαλάρωση των ελέγχων κεφαλαίου, καθώς το άνοιγμα μιας οικονομίας προς το ξένο κεφάλαιο δίνει τη δυνατότητα στις επιχειρήσεις να έχουν ευκολότερη πρόσβαση σε αυτό και παράλληλα να αυξήσουν τη συνολική ζήτηση για τα εγχώρια εμπορεύματα.

Οι αυστηροί έλεγχοι κεφαλαίων συναντώνται συχνότερα στις αναπτυσσόμενες οικονομίες, όπου τα αποθεματικά κεφάλαια είναι χαμηλότερα και πιο επιρρεπή στην οικονομική αστάθεια.

Δημοψήφισμα!

Το Υπουργικό Συμβούλιο κατά την συνεδρίαση της 26/5/2015, κατόπιν εισήγησης του Πρωθυπουργού ΑΛΕΞΙΟΥ Π. ΤΣΙΠΡΑ (ΣΥΡΙΖΑ) για την εξέλιξη της διαπραγμάτευσης για την συμφωνία όπως αυτή καταγράφηκε κατά τις διαδοχικές συναντήσεις με τους ηγέτες της Ευρώπης και τους επικεφαλής των θεσμών,  International Monetary Fund (Διεθνές Νομισματικό Ταμείο), European Central Bank (Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα)European Commission (Ευρωπαϊκή Επιτροπή) και εξειδικεύτηκε στο Eurogroup 25/6/2015 αποφάσισε να προχωρήσει σε πρόταση διενέργειας Δημοψηφίσματος NOMOΣ ΥΠ’ ΑΡΙΘ. 4023. Στην ψηφοφορία συμμετείχαν 298 βουλευτές. Υπέρ ψήφισαν ΣΥΡΙΖΑ , Ανεξάρτητοι ‘Ελληνες και Χρυσή Αυγή, και κατά Νέα Δημοκρατία , Ποτάμι, ΠΑΣΟΚ και ΚΚΕ. Ειδικότερα, βρέθηκαν 178 υπέρ και 120 κατά. Εν συνεχεία οι Έλληνες πολίτες θα κληθούν να σημειώσουν την Κυριακή, 5 Ιουλίου μία από τις δύο επιλογές: ΔΕΝ ΕΓΚΡΙΝΕΤΑΙ/ΟΧΙ – ΕΓΚΡΙΝΕΤΑΙ/ΝΑΙ, σε ερώτηση εάν πρέπει να γίνει αποδεκτό το σχέδιο συμφωνίας  το οποίο αποτελείται από 2 έγγραφα, τα οποία συγκροτούν την πρόταση επί της οποίας προτείνεται το δημοψήφισμα: το πρώτο έγγραφο τιτλοφορείται «Reforms for the completion of the Current Program and Beyond» (Μεταρρυθμίσεις για την ολοκλήρωση του τρέχοντος προγράμματος και πέραν αυτού) και το δεύτερο «Preliminary Debt sustainability analysis» (προκαταρκτική ανάλυση βιωσιμότητας χρέους)», σημειώνεται στην ανάρτηση.

Η εκτύπωση των ψηφοδελτίων για το δημοψήφισμα της 5ης Ιουλίου 2015 βρίσκεται από χθές σε εξέλιξη. Τα ψηφοδέλτια τυπώνονται με ευθύνη του Εθνικού Τυπογραφείου. Το Υπουργείο Εσωτερικών και Διοικητικής Ανασυγκρότησης δεσμεύεται για την έγκαιρη διανομή τους σε όλες τις Περιφέρειες της χώρας.

Σε μορφή pdf:
Απόφαση του υπουργικού συμβουλίου για το δημοψήφισμα
Μέτρα που πρέπει να ληφθούν σε διαβούλευση με την ΕΕ την ΕΚΤ το ΔΝΤ NOMOΣ ΥΠ’ ΑΡΙΘ. 4023 ΦΕΚ 24 Οκτωβρίου 2011 Δείγμα